Arquivo do blog

Flores de ferro, de María Rei Vilas

Portada da novela

O pasado luns día once de outubro, tivo lugar na sala infantil da Biblioteca Municipal da Sagrada Familia de A Coruña a segunda sesión do “Clube de lectura”. A nosa primeira lectura deste curso foi Flores de ferro de María Rei Vilas, que nos brindou unha sesión chea de anécdotas, confesións e lembranzas das lectoras e lectores e tamén da propia autora, que estivo presente para falar do proceso creativo e da  documentación previa a ecribir a novela, pero tamén para escoitar as reflexións e as introspeccións en voz alta que se fixeron ao longo da xornada.

María Rei Vilas naceu en Laracha no ano 1964 pero ten un amplo coñecemento de toda a Comarca de Bergatiños: dende Paisaco (ou Peisaco, que é coma moita xente dalí lle chama), Arteixo, Costa da Morte e por suposto da propia vila natal da autora: Laracha.

María exerce dende fai 17 anos coma profesora de Bioloxía e Xeoloxía no IES Agra de Leborís de Laracha. Está comprometida e colabora activamente coa Federación de ANPAS da Coruña-Costa da Morte e ten participado na organización do “Camiño sen límites”, roteiros organizados pola propia Federación de ANPAS. A finalidade destes roteiros é que ao longo do percorrido, se fagan fíos conductores ou de soporte á realización de diversas actividades en equipa, sendo a atención á diversidade, a igualdade e a cooperación entre todas e todos os pilares da actividade.

É autora de libros de texto de Bioloxía e Xeoloxía pero coa que é a súa primeira novela, “Flores de ferro“, ven de gañar a pasada edición do premio “García Barros”, que ten colleitado e colleita unha chea de boas críticas dende que saíu publicada fai un ano.

A xa nosa “Flores de ferro” conta unha historia ambientada nun pobo ficticio, pero que podería ser calqueira vila, cidade ou pobo de Galicia. É unha novela coral que alterna e abarca varias épocas. Dende os anos 20 do s. XX ata case o final da década dos 80s. Historias entrecruzadas que comezan coa a vida de Camila, unha rapaza de 35 anos que, debido a un acontecemento familiar, decide regresar ao seu pobo natal, Briana. Corre o ano 1987 e descoñece que se vai enfrontar a unha verdade que está oculta no seu interior e silenciada por aquelas e aqueles que viviron a época convulsa da España e da Galiza dende a década dos 20s, as penurias e atrocidades acontecidas durante o Golpe de Estado do ano 36 perpetrado polo Bando Nacional, a posguerra e a posterior estabilización dunha dictadura na que as sombras, os silencios e os resquemores están máis presentes que nunca.

Camila deberá afrontar a verdade botándolle valor. En Briana coñece a Antón, o ferreiro artista que, pechado no seu propio mundo, arrastra a dor e culpa daqueles que non souberon ou non quixeron ver coma o mal tinguía de negro e vermello morte as vidas de moitos habitantes do pobo. Coma o mal se ía estendendo, pouco a pouco, sen que ninguén se percatase do que acontecía.

María Rei Vilas debuta na novela cunha historia na que a intriga asolaga tanto o persoal coma o colectivo. Unha historia na que as mulleres teñen un papel crucial e que buscan, de forma empoderante, afrontar as situacións e decisións máis difíciles das súas vidas. Mulleres fortes, decididas, protagonistas das súas propias vidas e donas dun silencio provocado, na que as persoaxes, inesquecibles, vense envoltas nunha trama da que son víctimas silentes que queren acadar unha xustiza que non atoparon pero que necesitan para curar feridas que nunca pecharon… Aurora, Olga, Nidia, Camila… son as flores de ferro desta historia. Pero coma sempre ocorre hai máis, houbo moito máis.

De ter que facer una reflexión sobre o libro faríao en forma de pequeños flashes, de microescenas que quedaron xa gravadas a lume na niña cabeza. Unha instrospección que fago en voz alta, pero necesaria para non olvidar o pasado de moitas familias que se viron avocadas a decidir e facer cousas que nunha situación de normalidade non terían feito:

Vídeo cedido polo autor, David Pazos

Esta sesión, cunha asistencia envidiable e una participación por parte dos asistentes de absoluto respecto, dou comezo ás 10:30 h. e alongouse una hora más do previsto. Coma un ritual atávico, María comezou a poñer pequeñas pedriñas ao redor dunha mesa logo, dirixíndose ao grupo, ensinou unha pequena fotografía en branco e negro. Sen dúbida era algo de vital importancia para ela, sendo como son os recordos, parte esencial da novela, aquela instantánea foi o punto de partida para escribir un libro cheo de sensacións, texturas, olores… que se perciben cada vez que unha descripción asalta ao lector, con cada verba que as persoaxes lanzan ao ar para quen queira escoitar. Aquela foto deulle pé a investigar sobre a vida nunha época aínda presente na actualidade.

Ano e medio de documentación sobre os anos negros da Galiza e da Comarca de Bergantiños serviron para darse conta de que non todo é o que parece, nin as situacións, nin as persoas. Mulleres e homes que dun día para outro trocaron a súa vida cotiá por unha existencia lóbrega por mor dunhas ideas políticas que levaron a moitas e moitos a encarar as visicitudes da vida de forma silenciosa.

Cando lemos o libro podemos intuír que, a pesar de que Briana é un lugar imaxinario e novelesco, ten moito que ver co pasado das nosas avoas e avós, nais e pais. De como calamos ainda agora nas reuniós familiares e evitamos falar dunha época que parece que queremos esquecer, borrar do mapa. María, explicou moi ben este feito xa que ela tamén é filla e neta dunha etapa, dun momento espazo-temporal do que ninguén, salvo os vencedores, falan (ou quizáis non…) É importante sinalar que moitas das vidas truncadas que lemos ou lerán no libro son casos reais, documentados, acontecidos en lugares e vilas, cidades, que tras os acontecementos do Alzamento Nacional nunca volveron a ser como eran.

O grupo asistente ao clube de lectura aportou grandes reflexións, nas que se podía entrever como a vida das personaxes chegou ao corazón dos lectores. Reviviron a realidade que lles tocou vivir, ou que viviron, os seus parentes. Destacaron con sabias palabras como as mulleres sempre levaron a carga, o peso da vida sobre os seus ombros e xeonllos, e tiveron que tomar moitas decisións complexas. Un empoderamento inconsciente que hoxe en día é tan importante recuperar. Comentaron tamén como os homes desta historia, pola contra, son meros monicrecres, con pouca iniciativa de decisión e que só algúns deles, na novela, acomete accións en beneficio propio.

Todas en todos conviron en que a realidade sempre supera a ficción, que sempre é máis dura, pero que neste caso, o que nos conta María en “Flores de ferro” e tan real que é acaído dicir que non hai familia no noso país, no noso pobo, cidade ou vila que non pasara por situacións similares ás que se mencionan no libro.

Todos os membros do clube estiveron dacordo definila como una novela que arrecende a familia, cunha linguaxe moi cuidada, unha historia ben fiada a través de recordos e flashbacks, que a priori poderían dificultar a lectura pero que sen embargo fan que aumente a expectación das lectoras e lectores, provocando conversas interiores, reflexándose nas diferentes personaxes que aparecen ao longo do libro. Como actuariamos nós de estar na pel dalgunha das personaxes? ou, tamén, que personaxe nos gustaría ser?

Ao final, María descubriunos o segredo das pequenas pedriñas que colocara ao redor da mesa ao principio da sesión: pedras recollidas da Praia de Baldaio. Cantos rodados de 30.000 anos que que viron pasar os bos e os malos momentos da humanidade. Convidounos a coller unha pedra a cada unha e un coa promesa de devolvela ao seu lugar de orixe, para que eses recordos que levan no seu interior non se perdan no ruído da vida cotiá.

Como reflexión final de “Flores de ferro” poderíamos decir:

Solpor. Pensamentos antes de que comece o cántico do soño. Raios de Sol desmenúzanse entre os visillos. Os sempre silenciosos ollos comezan a susurrar. Elegantes taquicardias perdidas no tempo. Miradas disfrazadas negan os pasos en falso aos paxaros. Dulce marmelada de soles deixa cega a incrédula infancia. O tempo, o martelo…. Prados sulfurados. Golpear tonalidades. Atusar levemente a sinrazón. Xardíns tramposos falan en voz baixa. Agazapada na esfera da existencia, alcanza o tempo para deixar de ser trivial. Carbonízase ante a impávida e inmutable hipocresía. Proscrita, apóstata… a sociedade con cara limón.

OS LIBROS ARDEN MAL. Manuel Rivas

oslibrosA cidade que le,lema de promoción cultural na nosa cidade, apareceu en forma de cartaces e proxectos de animación e achegamento á lectura hai un par de anos, pero tamén foi unha das referencias que desapareceron do noso antigo escudo histórico. Di Manuel Rivas en Os libros arden mal que no vello escudo da Coruña figuraba un libro aberto ao pé da torre e que daba medida da grande importancia da cultura e da lectura no noso lugar, onde tanto o faro como a caveira do xigante Xerión, acoutaban a nosa historia. Co tempo e cos avatares da historia ese libro desapareceu e, con el, outros moitos máis, os libros palpables e reais. Ardidos, queimados, expoliadas as bibliotecas e, por tanto, ceifados os camiños da cultura dunha xeración secuestrada e incerta.

Os libros arden mal, pero arden e con este auto de fe da Falanxe en pleno agosto do 36, a queima cruel e desapiadada, queimáronse as raíces do pensamento e da formación futura.

Con esa fotografía das pías fumegantes de libros, da queima vixiada polos falanxistas, armados e co brazo en alto, Rivas comeza unha novela polifónica, poliédrica, que crea un mosaico de memoria xunto coa xente e os tixolos da cidade, recanto a recanto toda Coruña vai tomando unha voz de séculos que declarao seu auxe e a súa caída.

Cando un grupo de mozas e mozos republicanos van debullando as súas historias e entrelazándoas, asistimos á reconstrucción dunha cidade e o seu desenvolvemento a través dunha guerra que pasou de refilón para uns e de cheo para outros, prantexando a reconstrución da esperanza e da formación dos plans de futuro a través do medo, da fuxida, da emigración, da volta ao pasado.

O expolio das bibliotecas públicas e dos ateneos culturais e das coleccións privadas –como a de Casares Quiroga, na rúa de Panadeiras- constitúe a grande metáfora que é a espiña dorsal de OS LIBROS ARDEN MAL, a queima do futuro e das posibilidades dos novos, a desaparición de toda referencia para o pensamento, a formación e promoción das vindeiras xeracións tras da postguerra, caídas na involución e o retroceso cara ao que cada guerra nos leva –ou nos devolve-, no banzo primeiro da inxustiza e da incerteza que veñen da ignorancia forzada.

Polca o gaiteiro enterrador, o cantante Terranova, a misteira Olinda e a súa filla lavandeira e clarividente Ó, os boxeadores Arturo da Silva e o Hércules do Papaigaio, amigos que se crían na cultura das ruelas da antiga pescadaría, van dando testemuña dos anos previos á guerra, da placidez e os recursos que se atopan na liberdade e de cómo se destrúen todos os camiños e as unións cando estoupa a guerra, a caza, como di un dos protagonistas, que a guerra se convirte nalgúns lugares nunha auténtica caza.

No bando contrario, en non querendo falar de vencedores e vencidos, un censor que odia tanto os libros como lle fascinan, un xuíz co degoro de atopar a Biblia de Borrow pero tamén de destacar por riba de canto se lle poña diante, a súa muller, Chelo Vidal, unha pintora que reflicte o espírito de traballo e de sacrificio das mulleres pero tamén encarna a idea de liberdade e progreso. E, entrementres, personaxes reais que conforman os ganduxos deste lenzo, o ditador de corpo presente, o pintor Urbano Lugrís, Sada, cos seus “atentados” de pinturas no Azor, o ideólogo nazi Carl Schimdt, e o grande prexudicado do cambio de tercio, o perseguido até o expolio e a aniquilación do seu nome e a súa sombra: Santiago Casares Quiroga.

Novela dura pero fluida, novela río de seu, traza con rapidez unha senda que aos de aquí nos fascina e nos atrapa polo efecto espello que provoca a identificación para o lector se se presinte no que se narra. Recoñecemos os lugares, sóannos os nombres e as anecdotas, ás veces voltas a enlear polo tempo, máis cargadas de tintas e de esaxeración, pero recentes aínda no noso patrimonio intanxible.

Curioso ver como os aparentemente inconexos capítulos iniciais nos levan até unha confluencia no auto da queima, todos os protagonistas xiran arredor do lugar das follas ardendo e do fume, dalgún xeito chegaron alí para ollar, para doerse ou tratar de rescatar unha ínfima memoria, o olor das páxinas queimadas grabado para sempre no narís, os libros como despoxos de animais mortos, e alguén que recoñece unha capa coñecida, que arrisca a punta dos dedos nas brazas, que fica luxado co tisne, pero que aínda sabe que os libros arden mal, pero que nos fan vivir e que nos salvan.

 

manuel_rivas

OS LIBROS ARDEN MAL É UNHA DAS NOVELAS GALEGAS MÁIS PREMIADAS DE TODOS OS TEMPOS:

MANUEL RIVAS na wikipedia http://gl.wikipedia.org/wiki/Manuel_Rivas

Manuel Rivas en El poder de la palabra http://www.epdlp.com/escritor.php?id=2214

Inés y la Alegría

“La Historia inmortal hace cosas raras cuando se cruza con el amor de los cuerpos mortales”.

Es una frase que se repite a lo largo de la novela que vamos a comentar. Y no cabe duda que es cierta. La Historia con mayúscula, por lo general se centra en los grandes episodios acaecidos a la humanidad a lo largo del tiempo. Grandes hechos que cambiaron de alguna forma el devenir cotidiano de mucha gente y que alumbraron otras formas de pensar y gobernar;  pero rara vez nos explica aquellas pequeñas y humanas acciones que dieron lugar a que se desbocaran los acontecimientos que hicieron posible la importancia de lo sucedido.

Esto es lo que pretende la autora de este libro. Poner de relieve como algunas cosas personales, íntimas incluso, son el inicio de la bola de nieve que arrastrará a muchos a situaciones extremas para ellos y para su forma de ver el mundo.

La novela parte de un hecho real e Histórico, la invasión del Valle de Arán en 1944 por parte del ejercito de la UNE, (grupo de exiliados españoles, en su mayoría comunistas), que había luchado con éxito contra los alemanes en el sur de Francia. Este episodio de nuestra Historia poco conocido y documentado, es el trasfondo que elige para desarrollar su obra.

Justifica la frase inicial las relaciones personales que mantienen personas capitales en el desarrollo de los hechos. Por una parte Dolores Ibarruri, Pasionaria, con su compañero de partido y amante Francisco Antón. La dolorosa separación de ambos al final de la guerra civil española, ella a salvo en Moscú y él recluido en un campo de concentración en el sur de Francia. El nombramiento de Carmen dePedro como responsable del PCE en esa zona francesa. Su encuentro y amores con Jesús Monzón Reparaz y la utilización de éste del cargo que tiene su compañera para controlar y desarrollar el Partido en su territorio y elaborar el plan de la invasión comentada. Son historias, con minúscula, que de no haber sucedido no hubiese ocurrido el suceso recogido en la otra Historia, con mayúscula.

La autora para contarnos lo que sucedió crea una ficción; con unos personajes que también nos cuentan otras historias. Porque tanto Inés como Galán, como el resto de intervinientes en el relato nos describen tanto sus sentimientos como la forma de vida que desarrollaron antes, durante y después de haberse consumado el episodio histórico base de la novela.

Almudena Grandes se esfuerza en hacernos ver como eran las circunstancias imperantes en aquellos  días, meses, años, tanto en lo político como en lo social. Como era la  vida cotidiana de las personas atrapadas en aquel preciso tiempo. Vidas de perdedores y aún así gente comprometida con sus ideales que no dudan en arriesgar todo lo que poseen por conquistar las metas que sus utopías les señalan.

Inés, hija de una familia acomodada y de derechas con un hermano falangista y comprometido con el alzamiento, aislada en un Madrid en guerra  e influenciada por su amiga y doncella Virtudes, abrazará la causa republicana y comunista y colaborará con el Socorro Rojo desde su casa. Finalizada la guerra nos cuenta su apresamiento y permanencia en prisión, de donde la sacará su hermano para internarla en un convento. De allí la volverá a sacar  para llevarla consigo a su casa en Pont de Suert, Lérida, de donde escapará para unirse a los invasores del Valle de Arán en Bossóst. Allí conocerá a Galán, de quien se enamorará y con quien compartirá su vida futura.

Galán, nombre de guerra del comandante del ejercito republicano Fernando González Muñiz, asturiano de Gera, concejo de Tineo (Asturias), minero e involucrado en el levantamiento de 1934; huido a Francia y vuelto a España para unirse al ejercito de la república, exiliado, guerrillero y  capitán del ejercito de la UNE, (Unión Nacional Epañola). También se enamorará de Inés, uniendo ambos  sus vidas, sus anhelos y sus sueños desde aquellos tristes días de 1945 hasta el presente.

El resto de personajes, tanto masculinos como femeninos, de parecidas historias a las de los dos principales, están también convenientemente desarrollados en la trama. Entre ellos destaca el de Adela, la esposa del hermano de Inés. La amistad y cariño que por Inés siente le llevará a arrostrar todo tipo de peligros, sociales y familiares, con la única finalidad de poder  visitarla y tratarla en Francia, en Toulouse, donde el destino  llevó a Inés y Galán, después del fracaso de la aventura de Arán. Para Adela, Inés es todo lo que ella desearía ser pero no se atreve.

Allí en Toulouse, Inés,  asociada a otras camaradas abrirán un restaurante español, al que por nombre pondrán “Inés, La cocinera de Bossost“. Lo subtitularán como “el mejor restaurante español en Francia“.

Este establecimiento será el punto de encuentro de prácticamente todas las personas que intervienen en el libro, tanto las de ficción como las reales. Porque será allí donde la autora hace coincidir a los históricos, Dolores Ibarruri, Carmen de Pedro, Agustín Zoroa, etc., con los de ficción. Esta interacción está hecha con maestría y dentro de un contexto que posibilita pensar que pudo suceder como se cuenta.

Como la misma Almudena dice, el final de la novela es abierto. Ella ha pretendido recordar un hecho histórico poco conocido por el público en general y al tiempo contar como vivieron las personas inmersas en aquel devenir.  Cuales eran sus problemas, miedos, ansias, esperanzas. Como fue aquel momento de lucha armada contra la dictadura, como esta lucha evolucionó hacía la reconciliación nacional; que solo fue posible después de la muerte de Franco. Lo hace desde un punto de vista republicano y comunista, con sencillez, como si fuese un notario que levanta acta de lo cotidiano.

Es posible que en determinados momentos a algunos el relato les parezca farragoso e incluso extenso y repetitivo. Es cierto que su desarrollo tiene picos y valles, pero en conjunto es un buen libro y además anima a ampliar lo que cuenta, a enterarse de quienes eran los que intervinieron en esa etapa  de nuestra Historia, que como queda dicho es muy poco conocida y lo poco, muy distorsionado. La narración los cita profusamente logrando que tengamos una amplia visión de ellos en aquel momento.

Almudena Grandes nació en Madrid en 1960. Cursó estudios de Geografía e Historia en la Universidad Complutense. Trabajó en el mundo editorial hasta que en 1989 ganó el premio de narrativa erótica La sonrisa vertical con su primera novela, Las edades de Lulú. Este éxito que la catapultó a una fama inmediata, fue su carta de presentación y ella confirmó su buen hacer como escritora con la publicación de Te llamaré Viernes (1991) y Malena es un nombre de tango (1994). En 1996 publicó Modelos de mujer, un volumen recopilatorio de algunos de sus relatos breves. Dos años más tarde apareció Atlas de geografía humana, que obtuvo una amplia aceptación por parte de la crítica y el público. Con posterioridad ha publicado Los aires difíciles -premio Arcebispo San Clemente 2001-, Castillos de cartón (2004), el libro de relatos Estaciones de paso (2005) y El corazón helado (2007), títulos que la han convertido en una de las voces narrativas más relevantes de nuestro país.

Han sido llevadas al cine sus novelas Malena es un nombre de tango y Los aires difíciles y Atlas de geografía humana. Asimismo el relato El lenguaje de los balcones, de su mencionado libro Modelos de mujer e inspirado en un poema de su marido Luis García Montero, sirvió de base para la película  Aunque tu no lo sepas.

En 2008 le concedieron el VII premio de novela José Manuel Lara y el premio Gremio de libreros de Madrid.

La nueva biblioteca municipal de Azuqueca de Henares (Guadalajara) lleva su nombre.

Colabora con el diario El País y es contertuliana en la Cadena Ser.