Arquivo do blog

Flores de ferro, de María Rei Vilas

Portada da novela

O pasado luns día once de outubro, tivo lugar na sala infantil da Biblioteca Municipal da Sagrada Familia de A Coruña a segunda sesión do “Clube de lectura”. A nosa primeira lectura deste curso foi Flores de ferro de María Rei Vilas, que nos brindou unha sesión chea de anécdotas, confesións e lembranzas das lectoras e lectores e tamén da propia autora, que estivo presente para falar do proceso creativo e da  documentación previa a ecribir a novela, pero tamén para escoitar as reflexións e as introspeccións en voz alta que se fixeron ao longo da xornada.

María Rei Vilas naceu en Laracha no ano 1964 pero ten un amplo coñecemento de toda a Comarca de Bergatiños: dende Paisaco (ou Peisaco, que é coma moita xente dalí lle chama), Arteixo, Costa da Morte e por suposto da propia vila natal da autora: Laracha.

María exerce dende fai 17 anos coma profesora de Bioloxía e Xeoloxía no IES Agra de Leborís de Laracha. Está comprometida e colabora activamente coa Federación de ANPAS da Coruña-Costa da Morte e ten participado na organización do “Camiño sen límites”, roteiros organizados pola propia Federación de ANPAS. A finalidade destes roteiros é que ao longo do percorrido, se fagan fíos conductores ou de soporte á realización de diversas actividades en equipa, sendo a atención á diversidade, a igualdade e a cooperación entre todas e todos os pilares da actividade.

É autora de libros de texto de Bioloxía e Xeoloxía pero coa que é a súa primeira novela, “Flores de ferro“, ven de gañar a pasada edición do premio “García Barros”, que ten colleitado e colleita unha chea de boas críticas dende que saíu publicada fai un ano.

A xa nosa “Flores de ferro” conta unha historia ambientada nun pobo ficticio, pero que podería ser calqueira vila, cidade ou pobo de Galicia. É unha novela coral que alterna e abarca varias épocas. Dende os anos 20 do s. XX ata case o final da década dos 80s. Historias entrecruzadas que comezan coa a vida de Camila, unha rapaza de 35 anos que, debido a un acontecemento familiar, decide regresar ao seu pobo natal, Briana. Corre o ano 1987 e descoñece que se vai enfrontar a unha verdade que está oculta no seu interior e silenciada por aquelas e aqueles que viviron a época convulsa da España e da Galiza dende a década dos 20s, as penurias e atrocidades acontecidas durante o Golpe de Estado do ano 36 perpetrado polo Bando Nacional, a posguerra e a posterior estabilización dunha dictadura na que as sombras, os silencios e os resquemores están máis presentes que nunca.

Camila deberá afrontar a verdade botándolle valor. En Briana coñece a Antón, o ferreiro artista que, pechado no seu propio mundo, arrastra a dor e culpa daqueles que non souberon ou non quixeron ver coma o mal tinguía de negro e vermello morte as vidas de moitos habitantes do pobo. Coma o mal se ía estendendo, pouco a pouco, sen que ninguén se percatase do que acontecía.

María Rei Vilas debuta na novela cunha historia na que a intriga asolaga tanto o persoal coma o colectivo. Unha historia na que as mulleres teñen un papel crucial e que buscan, de forma empoderante, afrontar as situacións e decisións máis difíciles das súas vidas. Mulleres fortes, decididas, protagonistas das súas propias vidas e donas dun silencio provocado, na que as persoaxes, inesquecibles, vense envoltas nunha trama da que son víctimas silentes que queren acadar unha xustiza que non atoparon pero que necesitan para curar feridas que nunca pecharon… Aurora, Olga, Nidia, Camila… son as flores de ferro desta historia. Pero coma sempre ocorre hai máis, houbo moito máis.

De ter que facer una reflexión sobre o libro faríao en forma de pequeños flashes, de microescenas que quedaron xa gravadas a lume na niña cabeza. Unha instrospección que fago en voz alta, pero necesaria para non olvidar o pasado de moitas familias que se viron avocadas a decidir e facer cousas que nunha situación de normalidade non terían feito:

Vídeo cedido polo autor, David Pazos

Esta sesión, cunha asistencia envidiable e una participación por parte dos asistentes de absoluto respecto, dou comezo ás 10:30 h. e alongouse una hora más do previsto. Coma un ritual atávico, María comezou a poñer pequeñas pedriñas ao redor dunha mesa logo, dirixíndose ao grupo, ensinou unha pequena fotografía en branco e negro. Sen dúbida era algo de vital importancia para ela, sendo como son os recordos, parte esencial da novela, aquela instantánea foi o punto de partida para escribir un libro cheo de sensacións, texturas, olores… que se perciben cada vez que unha descripción asalta ao lector, con cada verba que as persoaxes lanzan ao ar para quen queira escoitar. Aquela foto deulle pé a investigar sobre a vida nunha época aínda presente na actualidade.

Ano e medio de documentación sobre os anos negros da Galiza e da Comarca de Bergantiños serviron para darse conta de que non todo é o que parece, nin as situacións, nin as persoas. Mulleres e homes que dun día para outro trocaron a súa vida cotiá por unha existencia lóbrega por mor dunhas ideas políticas que levaron a moitas e moitos a encarar as visicitudes da vida de forma silenciosa.

Cando lemos o libro podemos intuír que, a pesar de que Briana é un lugar imaxinario e novelesco, ten moito que ver co pasado das nosas avoas e avós, nais e pais. De como calamos ainda agora nas reuniós familiares e evitamos falar dunha época que parece que queremos esquecer, borrar do mapa. María, explicou moi ben este feito xa que ela tamén é filla e neta dunha etapa, dun momento espazo-temporal do que ninguén, salvo os vencedores, falan (ou quizáis non…) É importante sinalar que moitas das vidas truncadas que lemos ou lerán no libro son casos reais, documentados, acontecidos en lugares e vilas, cidades, que tras os acontecementos do Alzamento Nacional nunca volveron a ser como eran.

O grupo asistente ao clube de lectura aportou grandes reflexións, nas que se podía entrever como a vida das personaxes chegou ao corazón dos lectores. Reviviron a realidade que lles tocou vivir, ou que viviron, os seus parentes. Destacaron con sabias palabras como as mulleres sempre levaron a carga, o peso da vida sobre os seus ombros e xeonllos, e tiveron que tomar moitas decisións complexas. Un empoderamento inconsciente que hoxe en día é tan importante recuperar. Comentaron tamén como os homes desta historia, pola contra, son meros monicrecres, con pouca iniciativa de decisión e que só algúns deles, na novela, acomete accións en beneficio propio.

Todas en todos conviron en que a realidade sempre supera a ficción, que sempre é máis dura, pero que neste caso, o que nos conta María en “Flores de ferro” e tan real que é acaído dicir que non hai familia no noso país, no noso pobo, cidade ou vila que non pasara por situacións similares ás que se mencionan no libro.

Todos os membros do clube estiveron dacordo definila como una novela que arrecende a familia, cunha linguaxe moi cuidada, unha historia ben fiada a través de recordos e flashbacks, que a priori poderían dificultar a lectura pero que sen embargo fan que aumente a expectación das lectoras e lectores, provocando conversas interiores, reflexándose nas diferentes personaxes que aparecen ao longo do libro. Como actuariamos nós de estar na pel dalgunha das personaxes? ou, tamén, que personaxe nos gustaría ser?

Ao final, María descubriunos o segredo das pequenas pedriñas que colocara ao redor da mesa ao principio da sesión: pedras recollidas da Praia de Baldaio. Cantos rodados de 30.000 anos que que viron pasar os bos e os malos momentos da humanidade. Convidounos a coller unha pedra a cada unha e un coa promesa de devolvela ao seu lugar de orixe, para que eses recordos que levan no seu interior non se perdan no ruído da vida cotiá.

Como reflexión final de “Flores de ferro” poderíamos decir:

Solpor. Pensamentos antes de que comece o cántico do soño. Raios de Sol desmenúzanse entre os visillos. Os sempre silenciosos ollos comezan a susurrar. Elegantes taquicardias perdidas no tempo. Miradas disfrazadas negan os pasos en falso aos paxaros. Dulce marmelada de soles deixa cega a incrédula infancia. O tempo, o martelo…. Prados sulfurados. Golpear tonalidades. Atusar levemente a sinrazón. Xardíns tramposos falan en voz baixa. Agazapada na esfera da existencia, alcanza o tempo para deixar de ser trivial. Carbonízase ante a impávida e inmutable hipocresía. Proscrita, apóstata… a sociedade con cara limón.

CORAZÓN DE PALOMA

“En esta vida, pensó una vez más, hay que dejar los pensamientos  en suspenso si quieres permanecer incólume o la culpa y la pena te lo quitan todo; incluso a ti de ti mismo”. Kiran Desai

Antón Borrallo nos presenta un cuadro de la sociedad rural gallega a finales de la guerra civil. Son momentos duros. Nos narrará los avatares de la familia Barbosa, que en esos momentos está compuesta por Victor Barbosa Varela y sus cuatro hijos, Fidel, Adrián, Hipólito y Félix, viven en una inexistente aldea llamada Matamara, cuya ubicación no aclara pero parece situarla entre La Coruña y Carballo.

El narrador de la historia es Hipólito y son sus recuerdos los que configuran el relato. Es una historia dura y triste como parece que era el tiempo de infancia, adolescencia y juventud que le tocó vivir. Tiene 4 años y comienza contando como fue el entierro de su madre. Ya en ese episodio comenzamos a conocer la personalidad del cabeza de familia. Es despótico con todos y de una manera especial con sus hijos. Sus deseos deben cumplirse con prontitud y a rajatabla. No hacerlo así conlleva recibir todo tipo de castigos y humillaciones. Considera que esta manera de educarles es la que conviene para fortalecerles el carácter y lograr que el día de mañana sirvan para algo. Solo la madrina de los niños, Consuelo, consigue en ocasiones que sea menos rígido, pero solo se trata de momentos puntuales. Lo normal es el trato tiránico en lo que a sus hijos se refiere. Como es lógico el mayor, Fidel, es el blanco de sus iras, ya que le responsabiliza del comportamiento de sus hermanos, pero no por eso  los demás dejan de recibir su ración diaria de castigos y golpes. Víctor no es más que un reflejo de la sociedad que le rodea, donde la autoridad se ejerce de forma coercitiva.

Dicha sociedad  está compuesta por gente ruda, de escasos conocimientos fuera de los que por su trabajo como agricultores y ganaderos minufundistas necesitan. Muchos son analfabetos. La autoridad está representada por la Guardia Civil y la Iglesia. El párroco del lugar tiene un enorme poder. Sus feligreses están sujetos a sus opiniones y esto hace que su obediencia, al menos en público, sea supina.

Tampoco la educación que reciben por parte de D. Metodio, un maestro de vieja escuela, es la adecuada. Era famoso por castigar con una larga vara de avellano que llegaba a todas las cabezas de la clase, sin distinción de sexo y edad. En resumen, la vida de aquellos infantes era un reguero de trabajos, humillaciones y golpes. Algo tendrían que hacer para aguantar. Pensaban en cómo escapar de aquel clavario, de irse de casa, pero eso estaba lejos, a largos y penosos años de espera.

La parroquia se había quedado sin cura. Al fin, la diócesis nombra un párroco. Es un cura joven, D. Cecilio, y parece que con él llega algo de aire fresco a la vida de sus feligreses. Para los Barbosa significará además tener en su casa la residencia del mismo. Ésto hace que la relación de la familia con dicho sacerdote sea más fluida pero sin pasar a íntima.

Irán apareciendo más personajes a lo largo de la narración, personajes que configuran un variopinto conjunto y nos detallan como eran aquellas vidas en aquellos momentos. No hay muchas alegrías, más bien abundan las tristezas. El autor no ahorra palabras para detallar el drama que compone el vivir de aquel modo. Incluso en los momentos que parecen más relajados nos da la sensación de que la tragedia está al caer. Y también ésto, la tragedia, forma parte de la historia como leeremos.

La novela está escrita con cierta fluidez, pero rezuma tristeza. Aún así  creo que debemos quedarnos con la fortaleza de Hipólito, la sensatez de Fidel y el coraje de Adrián. Quedarnos con lo que soñaban hacer con sus vidas y la forma en que fueron logrando  acercarse a aquellos sueños.

También debemos pensar en la influencia que en todos tiene el cómo fuimos educados y tratados en los albores de nuestra existencia. Es algo que nos condicionará en el futuro sin que podamos desprendernos de todo lo que entonces nos inculcaron.

Antón Borrallo, es una de esas raras personas que necesitan experimentarlo todo, y todo les sabe a poco. Al acabar sus estudios en La Coruña se traslada a París. Allí trabaja como pintor de carteles para el cine, de rotulista en la RNUR, haciendo retratos al carbón en Montmartre para turistas, repartiendo telas de tapicerías en toda la zona de París con una furgoneta… Contrae matrimonio y regresa a La Coruña en 1970. Allí realiza varias exposiciones en toda la comunidad. Pero el arte no le da para sacar adelante a su familia y funda una empresa de decoración que dirige con éxito, aún existe. Su otra gran afición, la literatura, le llevan a trabajar sin pausa en esta gran obra “Corazón de paloma” que ahora ve la luz.